Mehmed II. nije umro 1481. u svojoj palati, nego tokom pohoda čiji se konačan cilj raspravlja do danas. Njegov leš je prenesen u Istanbul i sahranjen kod Fatih džamije koju je on zadužbinski osnovao. Na prvi pogled to djeluje logično: sultan počiva kod svoje vlastite velike zadužbine. Ali mjesto posjeduje mnogo dublju predistoriju. Ovdje je ranije stajala Crkva svetih apostola, u kojoj su stoljećima bili sahranjivani vizantijski carevi.
Mehmed II. je umro 1481. tokom pohoda čiji se konačan cilj raspravlja do danas. Sahranjen je kod svoje Fatih džamije – na zemljištu vizantijske Crkve svetih apostola, u kojoj su ranije bili sahranjeni carevi.
Time je od vizantijskog dinastičkog mjesta sjećanja nastalo osmansko. Čovjek koji je 1453. okončao Vizantijsko carstvo, dao se sahraniti baš na brdu koje je ranije bilo povezano s grobovima njegovih carskih prethodnika. A čak ni njegov današnji mauzolej nije nepromijenjeno sačuvan iz 15. stoljeća. Zemljotres iz 1766. i požar iz 1782. su učinili neophodnim opsežnu obnovu.
- Mehmed II. je umro 3. maja 1481. tokom pohoda.
- Njegov konačan vojni cilj nije jednoznačno razjašnjen.
- Sahranjen je kod svoje velike Fatih zadužbine u Istanbulu.
- Na istom brdu je ranije stajala vizantijska Crkva svetih apostola s brojnim carskim grobovima.
- Teški zemljotres iz 1766. je jako oštetio mauzolej i džamiju.
- Tokom Cibali požara iz 1782. je izgorio i mauzolej.
- Današnja unutrašnjost zato uveliko potiče iz kasnijih restauracija.
Mehmedova smrt 1481.
Mehmed je imao tek 49 godina kada je u proljeće 1481. ponovo krenuo s vojskom. U prethodnim decenijama je osvojio Konstantinopolj, proširio balkansko područje, uklonio anadolske rivale i čak stvorio osmansko uporište u južnoj Italiji. Njegove vojne ambicije, dakle, nikako još nisu bile okončane.
Tokom pohoda se teško razbolio i umro blizu Gebzea. Tačan uzrok smrti nije nedvosmisleno razjašnjen. Savremeni i kasniji izvještaji navode razne bolesti; pojavljuju se i teorije o trovanju. Za ozbiljan prikaz bi trebalo razlikovati medicinski vjerovatne pretpostavke od kasnije teorije zavjere.
Kuda je vodio njegov posljednji pohod?
Cilj pohoda spada u velika otvorena pitanja njegove biografije. Predloženi su Italija, Rodos, Egipat ili neki drugi cilj. Mehmed je vojne planove svjesno držao u tajnosti, a sačuvani izvori ne dopuštaju jednoznačan odgovor.
Baš zato je problematično kada popularni tekstovi tvrde da je umro „na putu za Rim“, kao da je to neosporno. Napad na Italiju je bio principijelno zamisliv, jer su osmanske trupe već zauzele Otranto. Sigurno se, ipak, ne može dokazati da je Rim 1481. zaista bio konkretan konačan cilj.
Zašto je sahranjen kod Fatih džamije
Mehmed je sa Fatih külliyom stvorio jednu od najvažnijih zadužbina svoje nove prijestolnice. Tamo su se nalazili džamija, medrese, socijalne ustanove i druge zgrade. Njegova sahrana unutar ovog kompleksa je trajno povezala njegovu ličnost s gradom koji je iznova uredio.
Vladarske zadužbine su bile mašine sjećanja. Molitve, nastava, zbrinjavanje siromašnih i religijska praksa su se generacijama odvijali na mjestu koje je nosilo ime zadužbinara. Grob, dakle, nije bio izolovan, nego dio čitavog sistema koji je čuvao Mehmedovo sjećanje.
Crkva svetih apostola ispod mjesta
Prije Fatih zadužbine je na ovom brdu stajala Crkva svetih apostola. Tamo su stoljećima bili sahranjivani vizantijski carevi. 1204. su krstaši opljačkali brojne carske grobove i ukrali vrijedne grobne priloge. Nakon 1453. je crkva još kratko postojala, prije nego što je naposljetku nestala i Mehmed dao izgraditi svoju zadužbinu.
Ova predistorija čini njegov grob simbolički posebnim. Novi vladar je svoje vlastito dinastičko sjećanje postavio na mjesto na kojem je prethodna carska tradicija stoljećima bila vidljiva. Od toga se ne mora napraviti jednostavna priča „Mehmed je htio poniziti Vizantince“. Ali carski značaj ovog mjesta mu jedva da je mogao ostati skriven.
Zemljotres iz 1766.
22. maja 1766. je snažan zemljotres potresao Istanbul. Fatih džamija je uveliko uništena, a i Mehmedov mauzolej je pretrpio velika oštećenja. Današnja glavna zgrada džamije je nakon toga iznova izgrađena pod Mustafom III.
I grob je morao biti obnovljen. Zato se kod današnjeg mauzoleja ne bi trebalo praviti da se ulazi u prostor nepromijenjen od 1481. Historijski kontinuitet ovdje prije svega znači kontinuitet mjesta i sahrane, ne potpunu arhitektonsku originalnost.
Požar iz 1782.
Ni dvadeset godina kasnije nije prošlo, a kompleks je pogodila nova katastrofa. Tokom velikog Cibali požara iz 1782. su ljudi spašene predmete donosili u dvorište džamije. Vatra je, ipak, zahvatila i mauzolej. Unutrašnja oprema i tadašnji sarkofag, odnosno simbolički grobni pokrivač, su oštećeni ili uništeni.
Pod Abdulhamidom I. je grob ponovo popravljen. Kasniji sultani su dali izvesti dalje renovacije. Današnja dekoracija je zato historijska mješavina iz nekoliko restauracionih faza.
Šta je na današnjem mauzoleju original
Mjesto sahrane je historijsko, ali su arhitektura i oprema obnovljene nakon katastrofa. Čak ni vidljiv velik sarkofag nije nepromijenjena oprema iz 1481. To je simboličan kenotaf iznad stvarnog grobnog mjesta.
To, uzgred, vrijedi za mnoge osmanske mauzoleje: dekorativan sanduk koji posjetioci vide, ne sadrži jednostavno tijelo kao moderan zatvoren sanduk. Stvarna sahrana leži u tlu ispod. Ova razlika mijenja pogled na velike, tkaninom prekrivene oblike u prostoru.
Mehmed kao osvajač i osnivač grada
Mehmed se, naravno, povezuje s 29. majom 1453. Njegov historijski značaj se, ipak, ne završava na gradskim zidinama. Nakon osvajanja je morao učiniti iznova funkcionalnom raseljenu i djelomično oštećenu prijestolnicu. Naseljavao je ljude raznih religija i porijekla, podržavao pijace, zadužbine i upravu i postepeno pretvorio Istanbul u centar carstva u ekspanziji.
Njegova politika nikako nije bila samo tolerantna ili samo brutalna; oboje bi bilo pojednostavljenje. Sprovodio je prisilna preseljenja, konfiskacije, ali je istovremeno podržavao pravoslavne, jevrejske i druge zajednice, jer je prijestolnici bio potreban narod, zanatlije i trgovci. Gradogradnja je za njega bila dio vladavine.
„Mehmed je sigurno umro na putu za Rim.“ Nije utvrđeno. Italija je vjerovatna mogućnost, ali konkretan cilj pohoda ostaje sporan.
„Njegov mauzolej je potpuno sačuvan iz 1481.“ Pogrešno. Zemljotres, požar i kasnije restauracije su znatno izmijenili građevinu.
„Velik vidljiv sarkofag direktno sadrži njegovo tijelo.“ Stvarna sahrana leži ispod poda; vidljiva građevina je simboličan kenotaf.
Mehmedov grob i pitanje prvobitnog mauzoleja
Mehmed II. je umro 1481. tokom pohoda. Njegov leš je prenesen u Istanbul i sahranjen kod njegove zadužbine. Današnji mauzolej, ipak, nije nedirnuto sačuvan od 15. stoljeća. Teški zemljotres iz 1766. je znatno oštetio i Fatih kompleks. Prilikom obnove su džamija i grobna arhitektura izmijenjeni.
Time je važno: ko danas stoji kod groba, nalazi se na autentičnom dinastičkom mjestu sjećanja na Mehmeda, ali ne u potpuno originalnoj građevini iz 1481. Baš ova razlika između mjesta i vidljive arhitekture je kod Istanbula uvijek iznova odlučujuća.
Zašto je Mehmed sahranjen baš ovdje
Izbor lokacije je bio izuzetno simboličan. Njegova zadužbina je stajala na zemljištu bivše Crkve svetih apostola, jednom od najvažnijih dinastičkih grobnih mjesta Vizantijskog carstva. Mehmed, dakle, nije jednostavno postavio džamiju na neko slobodno brdo, nego stvorio novi osmanski centar moći na mjestu koje je već stoljećima bilo povezano s carskim sjećanjem.
To što je sam tamo sahranjen, pojačalo je ovo značenje. Novi centar osvajača je preuzeo prostor u kojem su ranije počivali vizantijski carevi. To nije bila samo arhitektonska odluka, nego dio prekodiranja Konstantinopolja u osmansku prijestolnicu.
Mehmed kao historijska ličnost između mita i politike
Mehmed se do danas vrlo različito vidi: kao osvajač, državni osnivač, pokrovitelj nauke i umjetnosti, brutalan vladar ili simbolička figura tursko-islamske historije. Sve ove perspektive svaka zahvata samo jedan dio.
Vojno je bio izuzetno ambiciozan, centralizovao je upravu i pokušavao ciljano ponovo naseliti Istanbul nakon 1453. Istovremeno je davao preseljavati ljude, vodio teške ratove i legitimisao dinastičko nasilje. Njegova dvorska kultura je bila međunarodna; zapošljavao je grčke, italijanske, persijske i osmanske učenjake i umjetnike.
Baš zato se isplati njegov grob ne posmatrati samo kao nacionalno mjesto sjećanja, nego kao polaznu tačku za kontradiktornu historijsku ličnost.
Poznato pitanje: ko zaista leži gdje?
Oko Mehmedovog groba uvijek iznova nastaju legende, na primjer o tajnim komorama, premještenim sarkofazima ili izuzetnim pogrebnim ritualima. Ovakve priče lako nastaju, jer osmanski mauzoleji često prikazuju simbolične sarkofage iznad stvarne grobne komore.
Kao u mnogim islamskim grobnim građevinama, tijelo ne leži u vidljivom drvenom ili kamenom sarkofagu. Ovaj označava mjesto; stvarna sahrana se nalazi ispod.
To nije tajna niti mistična posebnost Mehmeda, nego uobičajena grobna tradicija.
Zemljotres, obnova i sjećanje
Zemljotres iz 1766. je uništio velike dijelove prvobitne Fatih džamije. Mauzolej je također oštećen i kasnije obnovljen. Time je nastala zanimljiva kontradikcija: mjesto je ostalo dinastički izuzetno značajno, iako se arhitektura mijenjala.
Za kulturu sjećanja je to tipično. Ljudi ne posjećuju samo materijalno originalnu zgradu, nego mjesto čiji se značaj prenosio generacijama.
Hodočasničko mjesto, državne posjete i politička simbolika
Mehmedov grob su stoljećima posjećivali vjernici, državnici i posjetioci. U modernom turskom sjećanju Fatih Sultan Mehmed posjeduje posebno snažan simboličan položaj.
Kod političkih godišnjica i zvaničnih posjeta grob zato uvijek iznova postaje dio javnih slika. Historijski pokojnik se time uklapa u aktuelne političke priče.
Baš zato se isplati razlikovati historijsku osobu od kasnije simboličke figure. Oboje postoji, ali nisu isto.
Moja misao o ovom mjestu
Kod Mehmedovog groba automatski pomislim na kontrast. Govorimo o čovjeku koji je osvojio Konstantinopolj, izgradio svjetsko carstvo i sebe vidio u rimskoj carskoj tradiciji. A na kraju se stoji pred grobom.
Još je snažnije kada se zna ko je na ovom brdu već prije njega bio sahranjen. Vizantijski carevi, čiji su grobovi 1204. opljačkani; potom Mehmed; kasnije zemljotres, požar, obnova. Čak je i mir mrtvih ovog mjesta doživio više političkih sistema.
– Amra
