Direktno ispod Topkapi palate leži muzejski kompleks pored kojeg mnogi posjetioci Istanbula začuđujuće brzo prođu. Možda je razlog to što Aja Sofija, Topkapi i Yerebatan privlače toliko pažnje. A ipak İstanbul Arkeoloji Müzeleri spadaju u najvažnije arheološke zbirke regije. Njihovi fondovi obuhvataju gotovo milion predmeta iz vrlo raznih kultura bivšeg Osmanskog carstva i mnogo šire od toga.
Direktno ispod Topkapi palate leži muzejski kompleks pored kojeg mnogi posjetioci Istanbula začuđujuće brzo prođu. A ipak İstanbul Arkeoloji Müzeleri spadaju u najvažnije arheološke zbirke regije.
Barem jednako zanimljiv kao pojedinačni poznati eksponati je i nastanak samog muzeja. U 19. stoljeću su antički predmeti iz Osmanskog carstva u velikom broju iskopavani od strane evropskih arheologa i odnošeni u muzeje u Londonu, Parizu, Berlinu ili Beču. Osmansko carstvo je na to sve više reagovalo vlastitim zakonima o starinama, pravilima iskopavanja i profesionalnijom muzejskom upravom. Ključna ličnost bio je Osman Hamdi beg – slikar, diplomata, arheolog, direktor muzeja i jedan od najvažnijih kulturnih političara kasnog Osmanskog carstva.
- Arheološki muzeji Istanbula se sastoje od tri glavne jedinice: Arheološkog muzeja, Muzeja starog Orijenta i Çinili Köşka.
- Institucionalno osnivanje kao Müze-i Hümayun datira na 1869.
- Zbirke obuhvataju gotovo milion predmeta.
- Osman Hamdi beg je 1881. postao direktor muzeja i odlučujuće oblikovao modernu osmansku arheologiju.
- Njegova iskopavanja u Sidonu donijela su nekoliko svjetski poznatih sarkofaga u Istanbul.
- „Aleksandrov sarkofag“ nije pripadao Aleksandru Velikom.
- Glavnu zgradu je projektovao Alexandre Vallaury, a koristi se od 1891.
- Çinili Köşk potiče već iz vremena Mehmeda II. i sam po sebi pripada najvažnijim historijskim građevinama kompleksa.
Zašto je Istanbul uopšte dobio arheološki muzej
U 18. i 19. stoljeću je u Evropi nastalo ogromno oduševljenje antičkom umjetnošću. Istovremeno je Osmansko carstvo raspolagalo teritorijama na kojima su ležali neki od najznačajnijih antičkih gradova svijeta: Troja, Efes, Pergamon, Sidon, Baalbek i bezbroj drugih mjesta. Evropski konzuli, putnici i arheolozi su tamo kopali s raznim dozvolama i odnosili spektakularne nalaze u svoje matične zemlje.
Iz današnje perspektive djeluje samo po sebi razumljivo da država arheološke nalaze smatra kulturnim dobrom i reguliše njihov izvoz. U 19. stoljeću je ova predstava tek nastajala. Osmansko carstvo je sve više prepoznavalo da starine nisu samo prodajni predmeti ili pokloni, nego dio vlastite historijske teritorije i time i politički vrijedne.
Zvanična historija muzeja institucionalno osnivanje Müze-i Hümayuna, Carskog muzeja, vodi nazad na 1869. Rane zbirke su prvobitno bile smještene u Aji Ireni. Ali je ubrzo postalo jasno da je za rastuću državnu zbirku bio potreban profesionalniji sistem.
Müze-i Hümayun: carski muzej
Muzej prvobitno nije bio moderna arheološka istraživačka institucija u današnjem smislu. Postepeno se razvio iz zbirke oružja, antikviteta i zapaženih predmeta. Aja Irena je, doduše, nudila historijski i zaštićen prostor, ali je bila samo ograničeno prikladna za sistematsku prezentaciju.
S profesionalizacijom muzejske uprave promijenio se i državni stav prema iskopavanjima. Novi propisi su trebali spriječiti da značajni nalazi bez kontrole napuštaju carstvo. Ovaj proces nikako nije bio linearan. Evropske sile su posjedovale politički uticaj, koncesije su se različito tumačile, a neki spektakularni predmeti su već bili izvan zemlje prije nego što su stroža pravila zaživjela.
Ipak je tu nastalo nešto važno: osmanska vlada je sve više preuzimala ulogu čuvara arheološkog naslijeđa.
Osman Hamdi beg i borba za starine
1881. Osman Hamdi beg je postao direktor Carskog muzeja. Bio je neobično svestrana ličnost. U Parizu je studirao slikarstvo, kasnije je radio u državnoj službi i razvio se u jednog od najznačajnijih osmanskih slikara. Istovremeno je organizovao iskopavanja, reformisao muzejsku upravu i zalagao se za strože zakone o starinama.
Posebno je važna postala Uredba o starinama iz 1884., koja je znatno jače ograničila izvoz arheoloških nalaza. Time je Osman Hamdi dospio u sukob sa stranim arheolozima i diplomatima, koji su prije toga bili navikli na velikodušnije prakse podjele, odnosno izvoza.
Ovaj razvoj se može razumjeti i kao kulturno samopotvrđivanje. Carstvo, koje je u evropskom diskursu često prikazivano kao zaostalo, sve više je govorilo: ove starine leže na našoj državnoj teritoriji, mi organizujemo vlastita iskopavanja i gradimo muzej u kojem bi trebale ostati.
Sidon i poznati sarkofazi
1887. Osman Hamdi je dobio vijest o spektakularnom grobnom nalazu kod Sidona u današnjem Libanonu, tada dijelu Osmanskog carstva. Sam je otputovao tamo i vodio iskopavanja kraljevske nekropole. Otkriveno je nekoliko izuzetno dobro sačuvanih sarkofaga koji su prevezeni u Istanbul.
Nalazi su bili toliko veliki i značajni da postojeći muzejski prostor više nije bio dovoljan. To je bio direktan povod za izgradnju nove glavne zgrade. Francusko-osmanski arhitekt Alexandre Vallaury je projektovao klasicističku fasadu čiji oblici svjesno podsjećaju na antičke sarkofage. 1891. je otvoren prvi dio; slijedila su proširenja.
Takozvani Aleksandrov sarkofag
Najpoznatiji komad je vjerovatno takozvani Aleksandrov sarkofag. Njegovi reljefi prikazuju impresivne bitke i lovačke scene, uključujući figuru koja predstavlja Aleksandra Velikog. Zato što se Aleksandar pojavljuje tako istaknuto, sarkofag je dobio svoje moderno ime.
Sam Aleksandar, ipak, nije ležao u njemu. Nauka grob uglavnom povezuje s Abdalonimom, kraljem Sidona koji je postavljen nakon Aleksandrovih osvajanja. Tačna pripadnost se naučno raspravlja, ali da to nije Aleksandrov vlastiti grob, van je svake sumnje.
Posebno su fascinantni sačuvani ostaci boje. Antička skulptura se danas često percipira kao snježnobijeli mramor, jer su stoljeća uklonila oslikavanje. Sarkofag podsjeća na to da su antička skulpturalna djela prvobitno u mnogim slučajevima bila obojena.
Tri muzeja umjesto jednog
Današnji kompleks se sastoji od tri glavne jedinice. Arheološki muzej prikazuje prije svega grčke, rimske i druge klasične starine, kao i poznate sarkofage. Muzej starog Orijenta obuhvata predmete iz Mesopotamije, Anadolije, Egipta i drugih regija. Tamo se, između ostalog, nalaze klinopisne ploče i svjedočanstva ranih država i kultura.
Treći dio je Çinili Köşk, „paviljon s pločicama“. On nije samo muzejska zgrada, nego sam po sebi spomenik iz 15. stoljeća. Zvanična muzejska uprava izričito opisuje čitav kompleks kao spoj ove tri jedinice i navodi gotovo milion predmeta u fondu.
Çinili Köşk Mehmeda II.
Mehmed II. je dao izgraditi paviljon 1472. Time spada u najstarije sačuvane osmanske svjetovne građevine Istanbula. Njegova arhitektura pokazuje snažne persijsko-timuridske uticaje i podsjeća na to koliko je međunarodno kulturno bio orijentisan Mehmedov dvor.
Danas se tamo uglavnom prikazuje keramička umjetnost. Baš veza između zgrade i zbirke funkcioniše izvrsno, jer su obojene pločice fasade same po sebi dio historije osmanske dekoracije.
Šta zbirka priča o Osmanskom carstvu
Zbirka potiče s teritorije koja je bila znatno veća od današnje Turske. Predmeti iz današnjeg Libanona, Sirije, Iraka, Jordana, Anadolije i drugih regija su dospjeli u Istanbul, jer su ove teritorije tada pripadale carstvu, odnosno jer su se tamo odvijala državna iskopavanja.
To muzej čini historijski fascinantnim i politički kompleksnim. S jedne strane je osmanska muzejska uprava spriječila da brojni nalazi potpuno odsele u zapadnu Evropu. S druge strane su predmeti unutar jednog carstva odnošeni iz svojih lokalnih regija nalaza u prijestolnicu. Moderne rasprave o porijeklu, vlasništvu i kulturnom naslijeđu se zato ne mogu objasniti jednostavnom shemom dobro-loše.
Za posjetioce je upravo to dobitak: muzej ne priča samo o antici. On priča i o tome kako je 19. stoljeće počelo uređivati, posjedovati i nacionalno, odnosno carski tumačiti antiku.
Osman Hamdi beg kao ličnost između Evrope i Osmanskog carstva
Osman Hamdi beg je za historiju muzeja toliko centralan zato što je sam stajao tačno između raznih kulturnih svjetova. Njegov otac Ibrahim Edhem paša je pripadao osmanskom vodećem sloju, Osman Hamdi je bio obrazovan u Parizu i poznavao je evropske umjetničke akademije, muzeje i arheološke rasprave iz vlastitog iskustva. Nije, dakle, jednostavno slijepo preuzeo zapadni model, nego je koristio znanje iz Evrope da izgradi osmansku instituciju koja bi se mogla samopouzdanije suprotstaviti zapadnim iskopavačkim ekspedicijama.
Kao slikar je postao posebno poznat djelima poput „Odgajivač kornjača“. Njegove slike često prikazuju osmanske unutrašnje prostore, religijsku arhitekturu i skupocjene tekstile, ali su izvedene akademskim evropskim slikarskim tehnikama. Baš ova mješavina je poučna: Osman Hamdi nije bio ni evropski orijentalista koji egzotizuje strani svijet, niti umjetnik koji odbacuje zapadne metode. Radio je s obje tradicije.
Njegov rad kao direktora muzeja bio je slično pragmatičan. Znao je koliko su se snažno evropski muzeji takmičili za spektakularne predmete. Britanske i francuske zbirke su već izgradile ogromne fondove iz Egipta, Grčke i Bliskog istoka. Njemački arheolozi su radili u Pergamonu i drugim anadolskim nalazištima. Za Osmansko carstvo se, dakle, nije radilo samo o nauci, nego i o kulturnom prestižu i kontroli nad vlastitom teritorijom.
Zakoni o starinama i pitanje: kome pripada prošlost?
Osmanske uredbe o starinama iz 19. stoljeća su fascinantno poglavlje, jer postavljaju pitanje koje je aktuelno do danas: kome pripadaju arheološki nalazi? Nalazaču? Vlasniku zemljišta? Državi na čijem tlu leže? Lokalnoj zajednici? Ili cijelom čovječanstvu?
Raniji sporazumi o iskopavanjima su stranim ekspedicijama često dopuštali velikodušne podjele. Time su poznata djela dospjela u evropske muzeje. Sa strožijim zakonima je osmanska država sve više polagala pravo na vlasništvo nad starinama. To je vodilo sukobima s arheolozima koji su već uložili mnogo novca u iskopavanja i očekivali dio nalaza.
Iz današnje perspektive se često pita da li bi se predmeti trebali vratiti na mjesta nalaza. Kod istanbulskih muzeja je situacija posebno kompleksna, jer mnogi komadi potiču iz bivšeg Osmanskog carstva, ali ne iz današnje Turske. Sidonski sarkofag potiče iz današnjeg Libanona, hetitski ili mesopotamski komadi iz regija koje danas pripadaju drugim državama. Sam muzej je time dokument carske geografije.
Šta se u muzeju ne bi trebalo jednostavno previdjeti
Pored poznatih sidonskih sarkofaga, isplati se obratiti pažnju i na manje stvari. Klinopisne ploče pokazuju upravu, ugovore i religijske tekstove u društvima koja su postojala hiljadama godina prije Osmanskog carstva. Reljefi i nadgrobne stele pričaju o odjeći, oružju i predstavama o smrti. Novčići čine vidljivim kako se vladavina širila: portret ili ime na sredstvu plaćanja moglo je putovati dalje nego bilo koja statua.
I arhitekturu glavne zgrade treba svjesno pogledati. Vallaurijeva neoklasicistička fasada citira antičku umjetnost koja se prikazuje unutra. Muzej je time sam po sebi tumačenje antike iz 19. stoljeća. Ne ulazite jednostavno u neutralan spremnik za stare stvari, nego u zgradu koja posjetiocu već izvana govori kako treba čitati zbirku.
Çinili Köşk tome pruža snažan kontrast. Nastao je gotovo četiri stotine godina ranije i slijedi potpuno drugačiji oblikovni jezik. Ko vidi obje zgrade jednu za drugom, dobija gotovo besplatan brzi kurs o tome koliko su različito osmanski sultan 15. stoljeća i kasnoosmanska muzejska država 19. stoljeća inscenirali prošlost i prestiž.
Muzej za koji je potrebno vrijeme
Baš zato što je zbirka tako velika, ima malo smisla htjeti vidjeti svaki predmet. Bolja posjeta se koncentriše na nekoliko težišta: sidonske sarkofage, staroorijentalne pisane kulture, odabranu grčko-rimsku skulpturu i Çinili Köşk. Ko nakon toga još ima energije, može produbiti.
To je i praktično važno, jer muzejski dijelovi mogu biti privremeno zatvoreni zbog restauracije ili promjene izložbi. Aktuelno radno vrijeme i dostupne dvorane bi zato trebalo provjeriti prije posjete. Historijska jezgra muzeja ostaje ista, ali se konkretna prezentacija mijenja – muzej, naposljetku, i sam nije zamrznuta institucija.
„U Aleksandrovom sarkofagu je ležao Aleksandar Veliki.“ Pogrešno. Ime potiče od prikaza Aleksandra na reljefima.
„Muzej je osnovala Republika.“ Pogrešno. Njegovi institucionalni korijeni sežu u Osmansko carstvo; 1869. je osnovan Müze-i Hümayun.
„Osman Hamdi beg je bio samo slikar.“ Nikako. Bio je direktor muzeja, arheolog, kulturni političar i presudno učestvovao u strožijim zakonima o starinama.
Moja misao o ovom mjestu
Kod ovog muzeja mi je posebno uzbudljivo to što se tamo mogu čitati dvije priče istovremeno. Tu su, naravno, sami antički predmeti. Ali jednako je zanimljivo pitanje zašto uopšte svi stoje u Istanbulu.
Odjednom od sarkofaga ne nastaje samo priča o pokojniku, nego i priča o iskopavanju, carstvu, evropskoj strasti za sakupljanjem i čovjeku poput Osman Hamdi bega, koji je jednom rekao: potrebna su nam vlastita pravila i vlastiti muzeji.
To je za mene upravo ona vrsta historije koja mjesto čini većim što ga duže posmatrate.
– Amra
