Historija Süreyya Operası zvuči gotovo kao poenta iz historije arhitekture. Süreyya İlmen-paša je 1920-ih htio pokloniti Kadıköyu moderno pozorište i operu. Putovao je kroz Evropu, proučavao poznate pozornice i na Bahariye Caddesi dao izgraditi raskošnu zgradu. Otvorena je 1927. godine. Nedostajala je samo jedna stvar: potpuno funkcionalna operska pozornica s potrebnim pomoćnim prostorijama.
Süreyya İlmen-paša je 1920-ih htio pokloniti Kadıköyu modernu operu. Otvorena 1927. godine, nedostajala joj je potpuna scenska tehnika — pa je decenijama postala kino, sve dok se zgrada 2007. konačno nije otvorila kao opera.
Umjesto opere, zgrada je stoga prije svega postala kino. Generacije stanovnika Kadıköya poznavale su je kao Süreyya Sineması. Tek nakon opsežne restauracije prvobitan san se zaista ostvario. 2007. godine zgrada je ponovo otvorena kao opera — otprilike osamdeset godina nakon što je Süreyya-paša izvorno namjeravao upravo to.
- Süreyya İlmen-paša je dao izgraditi zgradu počevši od 1924. godine.
- Otvorena je 6. marta 1927. godine.
- Cilj je bio moderno pozorište, operetsko i društveno zdanje za Kadıköy.
- Scenska tehnika, ipak, nije bila dovoljno potpuna za redovan operski rad.
- Zgrada je stoga decenijama uglavnom korištena kao kino.
- 1950. godine prešla je pod određenim uslovima u vlasništvo Darüşşafake.
- Nakon velike restauracije, konačno je 2007. godine otvorena kao punopravna opera.
Ko je bio Süreyya İlmen-paša
Süreyya İlmen bio je vojnik, političar, preduzetnik i poznata ličnost rane Republike. Snažno se interesovao za modernizaciju Kadıköya i ulagao privatni novac u javne odnosno poluprivatne projekte.
Njegova opera stoga nije bila državna monumentalna zgrada. Jedan imućni građanin htio je svojoj četvrti dati kulturnu ustanovu koja bi mogla parirati velikim evropskim gradovima. Ova privatna inicijativa jasno izdvaja Süreyyu od mnogih drugih reprezentativnih kulturnih zgrada tog vremena.
Zašto je Kadıköyu bilo potrebno pozorište
U 1920-im godinama Kadıköy je brzo rastao. Azijska strana je sve više imala obrazovanu gradsku srednju klasu, ali velike pozorišne i koncertne dvorane bile su snažnije koncentrisane na evropskoj strani. Ko je htio vidjeti kvalitetne predstave, često je morao prijeći Bosfor.
Süreyya-paša je to htio promijeniti. Zgrada je trebala nuditi ne samo pozorište, već i koncerte, balove, društvene priredbe i druge kulturne forme. Bila je zamišljena kao moderni društveni centar.
Evropski uzori
Süreyya-paša je putovao kroz Evropu i obilazio pozorišta. Dizajn zgrade preuzeo je razne uticaje. Posebno foaje podsjeća na Théâtre des Champs-Élysées u Parizu, dok gledalište preuzima i njemačke pozorišne tradicije.
Art deco elementi, reljefi, freske i pozlaćene dekoracije pokazuju internacionalni ukus mlade Republike. Zgrada je htjela djelovati moderno i evropski, a da pritom ne bude puka kopija jedne jedine postojeće zgrade.
Otvaranje 1927. godine
6. marta 1927. godine otvorena je Süreyyina zgrada. Za Kadıköy je to bio društveni događaj. Zdanje je trebalo omogućiti operetu, pozorište, koncerte i balove. Njena fasada i unutrašnjost jasno su pokazivali da se ovdje kultura namjerno prikazuje reprezentativno.
Ali arhitektonski sjaj automatski ne rješava tehničke probleme. Iza lijepe pozornice nedostajale su važne funkcionalne prostorije i objekti.
Zašto se tamo nije igrala opera
Za operu je potrebno više od gledališta i zavjese. Umjetnicima trebaju garderobe, kulise se moraju pomjerati, orkestru je potreban prostor, a scenska tehnika mora omogućiti složene postupke. Upravo ta infrastruktura nije bila potpuno prisutna.
Zbog toga planirane operetske predstave nisu održavane u predviđenom obimu. Pozorište je bilo moguće, ali velika muzička scenska vizija ostala je neispunjena. To je gotovo tragikomično: opera stoji tu, ali decenijama zapravo ne može ispuniti vlastito ime.
Od operetskog pozorišta do kina
Kino je bilo tehnički lakše voditi i postajalo je sve popularnije u 1930-im godinama. 1930. godine Süreyya je dobila opremu za zvučni film i sve više se razvijala u Süreyya Sineması. Za generacije je zgrada zato uglavnom bila povezana s doživljajem filma.
To nije „neuspjeh” u jednostavnom smislu. Zgrada je ostala kulturno živa, samo drugačije nego što je planirano. Kina su u 20. vijeku bila centralna društvena mjesta, a Süreyya je postala dio sjećanja mnogih porodica iz Kadıköya.
Darüşşafaka i darovanje
Süreyya İlmen je zgradu prenio na obrazovnu zadužbinu Darüşşafaka, pri čemu je kulturna upotreba ostala važan uslov. Nakon njegove smrti odnosno smrti njegove supruge, ekonomska prava potpuno su prešla na zadužbinu.
Time je privatni građevinski projekat dobio dobrotvornu budućnost. Istovremeno je struktura vlasništva i korištenja otežavala kasnije prepravke, sve dok nije postignut dugoročni dogovor s gradom Kadıköy.
Restauracija 2005–2007.
Kadıköy Belediyesi je zgradu dugoročno iznajmila i započela opsežnu restauraciju. Pritom su konzervirane historijske dekoracije, uklonjeni kasniji ometajući zahvati i konačno stvoreni oni tehnički objekti koji su potrebni modernoj operi: orkestarska jama, garderobe, scenska tehnika, klimatski i sigurnosni sistemi.
2007. godine zgrada je ponovo otvorena kao Süreyya Operası. Time se izvorna ideja Süreyya-paše ispunila s osam decenija zakašnjenja.
Zgrada danas
Danas je Süreyya važno mjesto za operu i balet na azijskoj strani. Istovremeno kinematografska prošlost ostaje dio njenog identiteta. Restauracija stoga nije pokušala izbrisati osamdeset godina između.
Ko posjeti zgradu, doživljava arhitekturu koja je 1927. godine htjela biti moderna, a danas se cijeni upravo zbog svog historijskog karaktera. To je lijepa ironija moderne: ono što je nekada trebalo biti „novo”, u nekom trenutku postaje spomenik.
„Od 1927. godine ovdje su se redovno izvodile opere.” Netačno. Zbog nedovoljne scenske tehnike zgrada je uglavnom korištena kao kino.
„Grad Kadıköy je izvorno izgradio ovu zgradu.” Ne. Njen inicijator i graditelj bio je Süreyya İlmen-paša.
„Ovo je moderna nova zgrada koja samo izgleda staro.” Ne. Historijska zgrada je restaurirana i prilagođena današnjoj upotrebi.
„Kadıköy je kulturno oduvijek imao samo manji značaj u odnosu na Beyoğlu.” Previše paušalno. Süreyya pokazuje koliko je svjesno azijska strana razvijala vlastite moderne kulturne ustanove.
Opera za moderan Kadıköy
Süreyya Operası nastala je 1920-ih godina, u vremenu kada je mlada Turska Republika snažno naglašavala kulturnu modernizaciju. Njen osnivač Süreyya İlmen htio je na azijskoj strani stvoriti reprezentativno mjesto za pozorište, muziku i društvene priredbe.
Time je Kadıköy dobio kulturnu zgradu koja se orijentisala prema evropskim uzorima, a istovremeno je postala dio nove republikanske gradske kulture.
Ideja je bila ambiciozna: ne samo Beyoğlu je trebao imati pozorišta i velike koncertne dvorane.
Süreyya İlmen i njegov projekat
Süreyya İlmen bio je vojnik, političar i preduzetnik. Ulagao je u društvene i kulturne projekte i htio je da zgrada bude trajan doprinos Kadıköyu.
Arhitektura je preuzela uticaje raznih evropskih zgrada. Posebno foaje i unutrašnje uređenje podsjećaju na pozorišnu i opersku arhitekturu tog doba.
Ime Süreyya time je trajno ostalo povezano s Kadıköyem.
Zašto se tamo isprva jedva igrala opera
Današnji naziv „opera” može zavarati. Zgrada je izvorno bila namijenjena za pozorišne i operske predstave, ali tehnički i organizacioni uslovi doveli su do toga da je dugo bila snažnije korištena kao kino i dvorana za priredbe.
To je lijep primjer kako zgrade ponekad žive drugačije nego što su njihovi planeri predvidjeli.
Tek mnogo kasnije njena operska funkcija je sistematski oživljena.
Vrijeme kina i svakodnevna kultura
Decenijama je Süreyya bila važna kino-lokacija. Za mnoge stanovnike Kadıköya zgrada je stoga bila manje „velika opera”, a više dio ličnih svakodnevnih i dječačkih uspomena.
Kino je u 20. vijeku bilo jedan od najvažnijih oblika gradske zabave.
Promjena od pozorišnog projekta do kina i kasnije nazad do opere odražava kulturne promjene grada.
Restauracija i ponovno otvaranje
Početkom 21. vijeka zgrada je opsežno restaurirana i ponovo otvorena kao opera.
Pritom je trebalo sačuvati historijsko uređenje, a istovremeno integrisati modernu scensku, sigurnosnu i tehniku za priredbe.
Ovakve restauracije su uvijek balansiranje. Opera se ne može tretirati kao ugašeni muzej; mora funkcionisati akustički, tehnički i sigurnosno.
Arhitektura u detalje
Fasada je elegantna, ali unutrašnjost je posebno zanimljiva. Stepeništa, svjetiljke, dekorativne zidne površine i prostori foajea stvaraju atmosferu koja odmah podsjeća na period između dva svjetska rata.
Ko samo napolju napravi fotografiju, dobija stoga samo polovinu.
Ako vam neka priredba odgovara, isplati se zgradu zaista doživjeti u upotrebi.
Kadıköy kao kulturni centar
Danas Kadıköy posjeduje snažnu pozorišnu, muzičku i kulturnu scenu. Süreyya je historijsko sidro ovog razvoja.
Ova četvrt nije samo hrana, barovi i pijaca. Ima pozornice, knjižare, kina i umjetnička mjesta.
Upravo ova mješavina čini azijsku stranu kulturno samostalnom.
Opera kao republikanski simbol
Promocija zapadne klasične muzike bila je dio republikanske kulturne politike. Opera, balet i konzervatoriji trebali su povezati modernu nacionalnu kulturu s internacionalnim umjetničkim formama.
Süreyyina zgrada uklapa se u ovu širu priču, iako se njena vlastita upotreba kao opere u potpunosti ostvarila tek mnogo kasnije.
Zašto zgrada pristaje Kadıköyu
Kod Süreyye volim to što usred ovog živog, bučnog Kadıköya odjednom stojite pred zgradom koja gotovo elegantno ispravlja ramena i kaže: da, i mi umijemo operu.
A onda odete tri ulice dalje i ponovo stojite između restorana, radnji i gomila ljudi.
Upravo ta mješavina čini ovu četvrt.
Moje razmišljanje o ovom mjestu
Volim ovu priču jer je tako ljudska. Neko gradi operu s velikim planovima, a onda se ispostavi: nedostaje baš ono što je potrebno za pravu operu. Pa od toga decenijama nastaje kino.
A osamdeset godina kasnije neko dođe i praktično kaže: dobro, sada ćemo konačno od ovoga napraviti ono što je 1927. godine trebalo postati. Izgleda da dobrim idejama ponekad treba samo malo više vremena.
– Amra
