Veliku Çamlıca džamiju ne možemo posmatrati kao stoljećima staru osmansku džamiju. Izgrađena je tek u 21. stoljeću i zvanično otvorena 2019. Upravo zato je historijski zanimljiva. Pokazuje kako današnja Turska tumači vjersku arhitekturu, koje simbole koristi i koliko se namjerno moderna građevina može postaviti u panoramu grada koji je već pun poznatih kupola i minareta.
Veliku Çamlıca džamiju ne možemo posmatrati kao stoljećima staru osmansku džamiju. Izgrađena je tek u 21. stoljeću i zvanično otvorena 2019. Upravo zato je historijski zanimljiva.
Lokacija na brdu Çamlıca vidljiva je nadaleko. S mnogih tačaka na evropskoj strani prepoznaje se šest minareta. Džamija nije samo molitveni prostor, nego ogroman kulturni kompleks s bibliotekom, muzejem, galerijom, konferencijskim prostorom i parkovnim površinama. Njena arhitektura kombinuje klasične osmanske oblike s modernom tehnikom i namjerno postavljenim simboličkim brojevima.
- Velika Çamlıca džamija izgrađena je u 21. stoljeću i zvanično otvorena 2019.
- Smatra se najvećom džamijom republikanske Turske.
- Kompleks posjeduje šest minareta.
- Glavna kupola ima prečnik od 34 metra; ovaj broj treba simbolizovati Istanbul, čije su registarske oznake 34.
- Visina kupole od 72 metra zvanično se simbolički povezuje sa 72 nacije, odnosno zajednice, koje žive u Istanbulu.
- Kompleksu pripadaju muzej, biblioteka, umjetnička galerija, konferencijske sale i druge ustanove.
- Građevina je tehnički moderna, ali arhitektonski snažno citira klasičnu osmansku tradiciju džamija.
Zašto je na Çamlıci nastala nova velika džamija
Velika Çamlıca džamija nije nastala iz potrebe male stambene četvrti. Njene dimenzije su od samog početka bile zamišljene nacionalno i reprezentativno. Lokacija na brdu Çamlıca čini da je džamija vidljiva iz velikih dijelova Istanbula. Time se projekat namjerno nadovezuje na osmansku tradiciju upisivanja velikih vjerskih zadužbina u panoramu, ali prenosi ovu ideju u republiku 21. stoljeća.
Upravo zato se ova građevina ocjenjivala i ocjenjuje se vrlo različito. Zagovornici u njoj vide novi vjerski centar koji može primiti velik broj posjetilaca i povezuje džamiju, muzej, biblioteku, izložbena i priredbena područja. Kritičari pitaju da li je Istanbulu trebala još jedna monumentalna džamija ovog razmjera i da li ovakva dominantna građevina previše mijenja historijsku siluetu brda Çamlıca. Obje perspektive pripadaju historiji projekta, jer džamija od samog početka nije bila samo arhitektura, nego i simbolička politika.
Iznutra kompleks se oslanja na modernu interpretaciju klasično-osmanskih oblika. Velike kupole, kaligrafija, geometrijska dekoracija i vrlo prostran molitveni prostor podsjećaju na historijske uzore, a da zapravo ne rekonstruišu građevinu 16. stoljeća. Tehnička infrastruktura, liftovi, priredbeni prostori i sigurnosni koncepti jednoznačno pripadaju sadašnjosti. Ko je naziva samo „novom sultanskom džamijom“, propušta zato da je namjerno moderan republikanski veliki kompleks koji historijski oblikovni jezik koristi kao simbol identiteta.
I brojevi se online rado spektakularno pričaju: najveća džamija Turske, deseci hiljada vjernika, šest minareta, ogromna kupola. Ovakvi podaci su zanimljivi, ali je važnije pitanje zašto se u 21. stoljeću uopšte ponovo gradi u ovoj veličini. Çamlıca pokazuje da se panorama Istanbula do danas politički i kulturno pregovara. Nije zatvorena historijska panorama, nego se dalje mijenja.
Istanbul već ima stotine historijskih džamija. Zašto onda u 21. stoljeću graditi još jedan ogroman novi kompleks?
Zagovornici su argumentovali da azijskoj strani treba monumentalan vjerski centar s dovoljno prostora za velike petkove i praznične molitve. Istovremeno je trebao nastati moderan simbol grada, vidljiv iz velikih dijelova Istanbula.
Kritičari su u tome, naprotiv, vidjeli namjeran politički prestižni projekat AKP ere i optuživali građevinu da mijenja historijsku panoramu novom dominantnom vjerskom arhitekturom. Obje perspektive pripadaju historiji ove zgrade, jer se o džamiji od samog početka nije raspravljalo samo arhitektonski, nego i društveno.
Lokacija iznad Bosfora
Çamlıca leži visoko iznad azijske strane. Već davno prije nego što je džamija izgrađena, brda su bila popularni vidikovci. Odatle se pruža pogled na Bosfor, historijsko poluostrvo i velike dijelove modernog grada.
Građevina na ovoj tački je neizbježno vidljiva. Šest minareta zato ne stoje samo za posjetioce na licu mjesta, nego djeluju kilometrima u panoramu.
Ovaj položaj podsjeća na osmansku tradiciju postavljanja velikih zadužbina džamija na brda. Sulejmanija ili Fatih slično dominantno obilježavaju historijsko poluostrvo. Çamlıca prenosi ovaj princip na moderan azijski grad.
Arhitektura između osmanskog uzora i sadašnjosti
Arhitektice Bahar Mızrak i Hayriye Gül Totu projektovale su kompleks s jasnim vezama prema klasičnoj osmanskoj arhitekturi. Centralni prostor s kupolom, polukupole, arkade i šest minareta podsjećaju na velike džamije 16. i 17. stoljeća.
Istovremeno je građevina tehnički potpuno moderna. Armirani beton, moderna kućna tehnika, liftovi, velike podzemne garaže i opsežni sigurnosni i snabdjevački sistemi omogućavaju broj posjetilaca koji historijska kulija nikada nije morala savladavati.
Zanimljivo pitanje zato nije „da li je stara ili moderna?“. Moderna je i namjerno želi nastaviti dobro poznate oblike.
Šest minareta i simbolički brojevi
Zvanični opisi objašnjavaju više mjera simbolički. Glavna kupola ima prečnik od 34 metra – aluzija na registarski broj Istanbula. Njena visina od 72 metra povezuje se s brojnim nacijama, odnosno zajednicama u gradu.
Četiri od šest minareta visoka su 107,1 metar. Ovaj broj upućuje na 1071. godinu i bitku kod Mancikerta, koja se u turskom sjećanju smatra važnom prekretnicom za tursko prisustvo u Anadoliji.
Samih šest minareta zvanično se povezuje sa šest islamskih vjerskih principa.
Ovakvi brojevi pokazuju koliko snažno moderna monumentalna arhitektura radi s namjerno postavljenom simbolikom.
Više od molitvenog prostora
Kompleks ne obuhvata samo sam molitveni prostor. Biblioteka, muzej, izložbena područja, konferencijske sale i socijalne funkcije jasno pokazuju da su planeri mislili na moderan veliki kompleks. Time se Çamlıca na svoj način nadovezuje na osmansku ideju kulije, a da jednostavno ne kopira njenu historijsku ekonomsku strukturu. Vjerska upotreba i kulturna infrastruktura su namjerno kombinovane.
Upravo je to važno kod vrlo velikih džamija, jer bi inače izvan vremena molitve lako postale monumentalne prazne ljušture. Çamlıca umjesto toga pokušava trajno privlačiti posjetioce. Bez obzira da li volimo ovu arhitekturu ili ne, kompleks je zato zanimljiviji ako ga posmatramo kao kompletan javni projekat, a ne samo brojimo glavnu kupolu.
Kompleks obuhvata mnogo više od džamije. Biblioteka, muzej islamskih civilizacija, umjetnička galerija, konferencijske sale, radionice i velike parkovne površine čine kompleks kulturnim i priredbenim centrom.
Time Çamlıca zaista preuzima historijski koncept kulije: velika džamija ne treba stajati izolovano, nego privlačiti obrazovanje, kulturu i javnost.
Naravno da ove ustanove danas funkcionišu drugačije od javne kuhinje ili medrese 16. stoljeća. Princip multifunkcionalnog vjerskog centra je, ipak, uporediv.
Kaligrafija, kupola i unutrašnji prostor
Unutrašnji prostor je ogroman, a ipak snažno uređen. Centralna kupola dominira pogledom, dok veliki kaligrafski natpisi naglašavaju vjerski značaj prostora.
Moderno osvjetljenje i svijetlo oblikovanje boja čine prostor lakšim nego što bi se očekivalo od ogromnih dimenzija. Posjetioci istovremeno vide tradicionalnu ornamentiku i sasvim modernu građevinsku preciznost.
Ko poznaje historijske džamije poput Sulejmanije ili Sultanahmet džamije, odmah prepoznaje citate. Istovremeno, naravno, nedostaje patina stoljeća. Ali upravo to nije greška – zgrada je nova i smije izgledati novo.
Političke i društvene rasprave
Jedva ijedna monumentalna nova vjerska građevina u svjetskom gradu je politički neutralna. Çamlıca džamiju je snažno podržavao predsjednik Recep Tayyip Erdoğan i pratio je kao važan prestižni projekat.
Za pristalice ona predstavlja samopouzdanje, vjerski identitet i novu reprezentativnu arhitekturu Turske. Kritičari u njoj vide političku instrumentalizaciju vjerske simbolike i raskid s historijski razvijenom panoramom.
Ozbiljan članak ne mora preuzeti nijednu od ovih pozicija. Trebao bi, ipak, objasniti zašto ljudi istu građevinu čitaju tako različito.
Moderna građevina s klasičnim jezikom
Odluka da se snažno orijentiše prema klasičnoj osmanskoj arhitekturi džamija bila je namjerna. Na Çamlıci se moglo projektovati i radikalno modernu molitvenu prostoriju bez minareta i polukupola. Umjesto toga izabran je oblikovni jezik koji se odmah čita kao „velika istanbulska džamija“.
To donosi prednosti i kritiku istovremeno. Mnogi posjetioci arhitekturu doživljavaju kao prisnu i dostojanstvenu. Kritičari pitaju da li je građevina 21. stoljeća trebala razviti jače vlastiti savremeni jezik. Ova rasprava postoji širom svijeta kod sakralnih građevina: treba li nova vjerska arhitektura ponavljati tradiciju, dalje je razvijati ili se namjerno od nje udaljiti?
Çamlıca prilično jednoznačno odgovara na ovo pitanje u korist moderne nastavka tradicionalnih oblika. Tehnika je nova, vizuelna gramatika namjerno historijska.
Džamija kao nacionalni simbolički projekat
Brojni simbolički brojevi pokazuju da zgrada nije bila zamišljena samo za lokalnu četvrt. 34 metra prečnika kupole za Istanbul, minareta visoka 107,1 metar kao referenca na 1071., šest minareta za vjerske principe – praktično svaka velika mjera dobija značenje.
Ovakva simbolika je tipična za spomenike koje snažno podržava država. Arhitektura ne treba samo funkcionisati, nego prenositi pripovijest. U slučaju Çamlıce ova pripovijest povezuje islamsku vjeru, tursku historiju i metropolu Istanbul.
Ne mora se dijeliti ova poruka politički da bi se mogla arhitektonski čitati. Upravo je za posjetioce zanimljivo vidjeti koliko drugačije moderan vjerski prestižni projekat radi sa simbolima u poređenju s džamijom 16. stoljeća, čije su političke poruke nastale u sasvim drugačijem društvu.
Šta pogled s Çamlıce otkriva o gradu
S kompleksa se ne vidi samo historijsko poluostrvo. Vide se velika stambena područja, neboderi, mostovi, autoputevi i prostranstvo azijske strane. To ispravlja raširenu turističku sliku Istanbula, koja se gotovo isključivo sastoji od Sultanahmeta, Galate i Bosfora.
Stvarni grad je mnogo veći. Milioni ljudi žive daleko od klasičnih znamenitosti. Džamija ove veličine na azijskoj strani zato daje i znak da se današnji centar Istanbula odavno više ne nalazi samo na historijskom poluostrvu.
Posjetioci, molitva i veličina kompleksa
Džamija je projektovana za vrlo velik broj posjetilaca. Petkom, praznicima i posebnim vjerskim noćima kompleks može primiti ogromne mase ljudi. Tome pripadaju široki pristupi, veliki prostori za abdest, liftovi i opsežne mogućnosti parkiranja.
Time se praktična organizacija znatno razlikuje od historijskih džamija, čiji pristupi tek naknadno moraju odgovoriti na modernu logistiku posjeta. Çamlıca je od samog početka planirana za današnje zahtjeve sigurnosti, saobraćaja i pristupačnosti.
Upravo je za starije posjetioce ili porodice ova razlika primjetna. Monumentalnost danas više ne mora automatski značiti da svaki posjetilac mora savladati duge stepenice i uske historijske puteve.
Kako se Çamlıca afirmiše pored Sultanahmeta
Historijsko poluostrvo ostaje ikonična slika džamija Istanbula. Ipak se stvaran život metropole decenijama pomjera daleko izvan ovog centra. Milioni ljudi žive na azijskoj strani, u novim stambenim područjima i daleko od klasičnih turističkih osovina.
Velika Çamlıca džamija upravo tamo postavlja novi vjerski centar. Ne pokušava zamijeniti Sultanahmet, nego stvara monumentalan pandan za moderan grad čije je geografsko težište odavno postalo šire.
To objašnjava i zašto džamija treba biti vidljiva iz mnogih dijelova grada. Njeno djelovanje nije samo lokalno. Namjerno je dio panorame cijelog grada.
„Velika Çamlıca džamija je osmanska džamija.“ Ne. Izgrađena je u 21. stoljeću, ali namjerno koristi oblike klasične osmanske arhitekture.
„Broj 34 na kupoli je slučajnost.“ Ne. Prečnik od 34 metra zvanično se objašnjava kao simbol za Istanbul.
„Sastoji se samo od ogromnog molitvenog prostora.“ Netačno. Muzej, biblioteka, galerija i druge ustanove pripadaju cjelokupnom kompleksu.
Moja misao o ovom mjestu
Kod ove džamije moja prva misao je zaista bila: gdje prvo da gledaju moje oči? Uđete i vidite kaligrafiju, lukove, kupolu, svjetlo i ovu ogromnu veličinu. Ipak prostor ne djeluje samo ogromno, nego iznenađujuće mirno.
Udahnete, pogledate gore i nekoliko minuta imate osjećaj da vrijeme vani teče dalje, ali ovdje unutra malo sporije. Znam da neki radije posjećuju isključivo stare džamije, jer u njima ima „više historije“. Ali i nova zgrada nešto priča – naime o tome kako jedno društvo danas želi izgledati, vjerovati i predstavljati sebe.
A ova građevina to prilično jasno priča.
– Amra
